शेअर्सचे प्रकार (Equity, Preference)

 शेअर्सचे प्रकार – इक्विटी आणि प्रेफरन्स शेअर्स

                         आजच्या आर्थिक युगात शेअर बाजार ही संपत्ती निर्माण करण्याची एक महत्त्वाची संधी ठरली आहे. अनेक लोक आपल्या गुंतवणुकीसाठी शेअर्स खरेदी करतात. पण अनेकांना अजूनही प्रश्न असतो – शेअर्स म्हणजे नेमकं काय? आणि त्याचे प्रकार कोणते? विशेषतः इक्विटी शेअर्स आणि प्रेफरन्स शेअर्स यामधील फरक काय?

या ब्लॉगमध्ये आपण हे सर्व मुद्दे सरळ भाषेत समजून घेणार आहोत.

---

शेअर्स म्हणजे काय?

                              शेअर म्हणजे एखाद्या कंपनीच्या मालकी हक्काचा एक छोटा भाग. जेव्हा एखादी कंपनी आपला व्यवसाय वाढवण्यासाठी बाजारातून पैसा उभारते, तेव्हा ती आपले शेअर्स सामान्य लोकांना विकते. हे शेअर्स खरेदी करून आपण त्या कंपनीचे भागधारक (शेअरहोल्डर) होतो.

---

शेअर्सचे दोन प्रमुख प्रकार

शेअर्सचे मुख्यतः दोन प्रकार असतात:

1. इक्विटी शेअर्स (Equity Shares)

2. प्रेफरन्स शेअर्स (Preference Shares)

चला आता हे दोन्ही प्रकार सविस्तरपणे समजून घेऊया.

---

1. इक्विटी शेअर्स (Equity Shares)

इक्विटी शेअर्स हे सर्वसामान्य आणि सर्वात जास्त प्रमाणात खरेदी-विक्री होणारे शेअर्स आहेत. हेच शेअर्स आपण "साधे शेअर्स" म्हणतो.

इक्विटी शेअर्सची वैशिष्ट्ये:

• मालकी हक्क: इक्विटी शेअरधारक हे कंपनीचे खरे मालक असतात. त्यांना कंपनीच्या नफा-तोट्यात थेट भाग असतो.

• डिव्हिडंड (लाभांश): कंपनीला नफा झाल्यास काही रक्कम डिव्हिडंड स्वरूपात शेअरधारकांना दिली जाते. पण हे निश्चित नसते. डिव्हिडंड मिळावा की नाही, याचा निर्णय कंपनी घेते.

• जोखीम जास्त: जर कंपनीला तोटा झाला, तर त्याचा परिणाम थेट शेअरच्या किंमतीवर होतो. त्यामुळे इक्विटी शेअर्समध्ये थोडी जास्त जोखीम असते.

• मतदानाचा अधिकार: इक्विटी शेअरधारकांना कंपनीच्या महत्त्वाच्या निर्णयांवर मतदान करण्याचा अधिकार असतो, उदा. संचालक मंडळाची निवड, कंपनीच्या धोरणात बदल इ.

• मार्केटमध्ये ट्रेडिंग: हे शेअर्स स्टॉक एक्सचेंजवर खरेदी-विक्रीसाठी खुले असतात. त्यामुळे त्यांची लवकर विक्री करता येते.

उदाहरण: रिलायन्स, टाटा, इन्फोसिस यांसारख्या कंपन्यांचे इक्विटी शेअर्स शेअर बाजारात उपलब्ध असतात.

---

2. प्रेफरन्स शेअर्स (Preference Shares)

प्रेफरन्स शेअर्स हे विशेष प्रकारचे शेअर्स असतात, ज्यात काही प्राधान्य हक्क दिलेले असतात.

प्रेफरन्स शेअर्सची वैशिष्ट्ये:

• डिव्हिडंडवर प्राधान्य: कंपनीला नफा झाला तर सर्वप्रथम प्रेफरन्स शेअरधारकांना ठराविक दराने डिव्हिडंड दिला जातो. इक्विटी शेअरधारकांना त्यानंतर डिव्हिडंड दिला जातो.

• हक्क निश्चित: प्रेफरन्स शेअरधारकांना ठराविक डिव्हिडंड मिळतोच, जरी कंपनीने इक्विटी शेअरधारकांना काहीही दिलं नाही तरी.

• मतदानाचा अधिकार नाही: सहसा प्रेफरन्स शेअरधारकांना कंपनीच्या सर्वसाधारण बैठकीत मतदानाचा अधिकार नसतो. काही विशेष परिस्थितीत अपवाद असतो.

• वसुलीच्या वेळी प्राधान्य: जर कंपनी बंद झाली किंवा दिवाळखोरीत गेली, तर कंपनीच्या मालमत्तेची विक्री करून सर्वप्रथम प्रेफरन्स शेअरधारकांचे पैसे दिले जातात. त्यानंतर इक्विटी शेअरधारकांचा नंबर येतो.

• लवचिकता कमी: प्रेफरन्स शेअर्सचे ट्रेडिंग इक्विटी शेअर्ससारखे सहजपणे होत नाही. त्यांची लिक्विडिटी कमी असते.

उदाहरण: काही खास कंपन्या किंवा बँका आपल्या संस्थात्मक गुंतवणूकदारांसाठी प्रेफरन्स शेअर्स जारी करतात, जसे की – ICICI Bank Preference Shares.

---

इक्विटी आणि प्रेफरन्स शेअर्समधील मुख्य फरक

बाब	इक्विटी शेअर्स	प्रेफरन्स शेअर्स
मालकी हक्क	अधिक	कमी
डिव्हिडंड	निश्चित नसतो	निश्चित आणि प्राधान्य असतो
जोखीम	जास्त	कमी
मतदानाचा अधिकार	हो	नाही (सामान्यतः)
वसुलीचा अधिकार	शेवटी	आधी
ट्रेडिंग	सुलभ	कमी सुलभ